Choroba Leśniowskiego-Crohna – co to jest i jakie daje objawy?

Choroba Leśniowskiego-Crohna to przewlekła, nieswoista choroba zapalna jelit, która najczęściej objawia się biegunką, bólem brzucha i utratą masy ciała. Stan zapalny może objąć dowolny odcinek przewodu pokarmowego – od jamy ustnej aż po odbyt. W dalszej części wyjaśniamy, skąd bierze się to schorzenie i na co zwrócić szczególną uwagę.

Czym jest choroba Leśniowskiego-Crohna?

Choroba Leśniowskiego-Crohna to schorzenie o podłożu autoimmunologicznym, w którym układ odpornościowy zaczyna błędnie atakować własne tkanki przewodu pokarmowego. Należy do grupy nieswoistych chorób zapalnych jelit i charakteryzuje się przewlekłym, nawrotowym przebiegiem. W odróżnieniu od wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, w przypadku choroby Crohna proces zapalny ma charakter pełnościenny – początkowo rozwija się w błonie śluzowej, ale z czasem obejmuje wszystkie warstwy ściany przewodu pokarmowego. Prowadzi to do stopniowego włóknienia ściany jelita, jej pogrubienia oraz utraty elastyczności.

W zaawansowanych postaciach zmiany te skutkują powstawaniem zwężeń jelita oraz przetok jelitowych, które łączą się z innymi pętlami jelit lub sąsiednimi narządami. Część osób może zmagać się także z ropniami czy nawet perforacją. Charakterystyczną cechą są odcinkowe zmiany zapalne, co oznacza, że ogniska zapalenia są przedzielone fragmentami zdrowej błony śluzowej.

Zapalenie w chorobie Leśniowskiego-Crohna ma charakter pełnościenny i odcinkowy – ogniska chorobowe oddzielone są fragmentami pozornie zdrowej tkanki.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka?

Dokładna przyczyna choroby Leśniowskiego-Crohna nie jest znana, jednak wiadomo, że do jej rozwoju przyczynia się wiele elementów. Mówimy tu głównie o genetyce, nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej oraz składzie mikrobioty jelitowej. Udowodniono, że palenie tytoniu wyraźnie zwiększa ryzyko zachorowania i pogarsza przebieg choroby. Duże znaczenie ma też dysbioza jelitowa, czyli zaburzenie równowagi flory bakteryjnej, które sprzyja uszkodzeniu bariery jelitowej. Do często wymienianych czynników środowiskowych zalicza się również nieprawidłową dietę, bogatą w żywność wysoko przetworzoną i ubogą w błonnik.

Na uwagę zasługuje mutacja genu NOD2/CARD15, która może nawet czterdziestokrotnie zwiększać podatność na rozwój tego schorzenia. Nie oznacza to jednak, że u każdego nosiciela dojdzie do ujawnienia się objawów. Interakcja między genami a środowiskiem bywa w tym przypadku decydująca. Dodatkowym elementem jest wpływ przewlekłego stresu i przebytych infekcji przewodu pokarmowego, które potrafią zainicjować lub nasilić stan zapalny.

Jak często występuje choroba Leśniowskiego-Crohna?

Choroba ta najczęściej dotyka mieszkańców wysoko rozwiniętych krajów Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Według danych zapadalność w Unii Europejskiej wynosi 5 przypadków na 100 000 osób rocznie, choć dla niektórych regionów wskaźnik ten bywa wyraźnie wyższy. Dla porównania, w północnej Grecji jest to zaledwie 0,9 przypadku, a w północno-zachodniej Szkocji aż 11,4 przypadku na 100 000 mieszkańców na rok. W Polsce liczbę chorych szacuje się na kilka tysięcy, a rejestr prowadzony przez ośrodki medyczne stale się powiększa.

Jakie objawy jelitowe powinny zaniepokoić?

Objawy choroby Leśniowskiego-Crohna są nieswoiste i zależą od lokalizacji zmian zapalnych. Zazwyczaj dominuje przewlekła biegunka, często bez domieszki krwi. Ból brzucha umiejscawia się głównie w prawym dolnym kwadrancie i nasila po posiłkach. Niepokojącym sygnałem bywają smoliste stolce, które wskazują na krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego. Gdy choroba obejmuje końcowy odcinek jelita krętego, u części pacjentów pojawia się wyczuwalny opór w badaniu palpacyjnym, przypominający guzowatą zmianę.

Zajęcie jelita cienkiego na dużej powierzchni może doprowadzić do zespołu upośledzonego wchłaniania. Objawia się on biegunką tłuszczową, niedokrwistością i hipoproteinemią. Z kolei w przypadku jelita grubego częściej mówi się o śluzie w stolcu i bolesnych parciach. U części osób w obrazie klinicznym dominują zmiany okołoodbytnicze, które wyprzedzają inne dolegliwości jelitowe.

Objawy w jamie ustnej i górnym odcinku przewodu pokarmowego

Afty w jamie ustnej, bolesne owrzodzenia czy zaczerwienienie dziąseł mogą stanowić pierwszy, niedoceniany sygnał ostrzegawczy. Proces zapalny bywa też odpowiedzialny za trudności w przełykaniu i ból nasilający się w trakcie przyjmowania posiłków.

Gdy choroba dotyka żołądka i dwunastnicy, pojawiają się wymioty i uporczywy dyskomfort w nadbrzuszu. Rozległe owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej nierzadko utrudniają swobodne mówienie oraz jedzenie.

Jak rozpoznać chorobę Leśniowskiego-Crohna?

Rozpoznanie opiera się na połączeniu dokładnego wywiadu, badań laboratoryjnych, obrazowych oraz endoskopowych. Lekarz w pierwszej kolejności ocenia obecność bólu brzucha, utraty masy ciała i charakteru wypróżnień. Podczas badania palpacyjnego może wyczuć stwardnienie w prawym dolnym kwadrancie brzucha, które sugeruje pogrubiałą ścianę końcowego odcinka jelita krętego.

Wśród badań dodatkowych niezbędne bywają morfologia krwi, pomiar Białka C-reaktywnego (CRP) i Odczynu Biernackiego (OB). Bardzo pomocne okazuje się oznaczenie poziomu kalprotektyny w kale, która stanowi marker stanu zapalnego jelit. W codziennej praktyce wykorzystuje się też przeciwciała ASCA, które ułatwiają odróżnienie choroby Crohna od wrzodziejącego zapalenia jelita grubego.

Badania obrazowe i endoskopowe

Złotym standardem pozostaje ileokolonoskopia z oceną końcowego odcinka jelita krętego i pobraniem wycinków do badania histopatologicznego wycinka jelita. W przypadku podejrzenia zmian w jelicie cienkim sięga się po endoskopię kapsułkową. Ultrasonografia jamy brzusznej (USG), Tomografia komputerowa (TK) i Rezonans magnetyczny (MR) pozwalają natomiast określić grubość ściany jelita i wykryć powikłania, takie jak ropnie międzypętlowe.

Wykonuje się także badanie mikrobiologiczne stolca, aby wykluczyć zakażenie C. difficile. U chorych z objętym procesem zapalnym jelitem grubym często nie można od razu postawić jednoznacznej diagnozy, dlatego rozpoznaje się nieokreślone zapalenie jelita grubego.

Jak leczyć chorobę Leśniowskiego-Crohna?

Leczenie opiera się na trzech filarach: farmakoterapii, diecie i postępowaniu zabiegowym. Ponieważ schorzenia nie da się całkowicie wyleczyć, głównym celem jest wygaszenie stanu zapalnego i utrzymanie możliwie długiej remisji. W pierwszej kolejności stosuje się glikokortykosteroidy, takie jak prednizon czy budezonid, aby szybko opanować zaostrzenie. W dalszej perspektywie włącza się leki immunosupresyjne, wśród których wymienia się azatioprynę, merkaptopurynę i metotreksat.

U pacjentów z ciężkim przebiegiem coraz częściej sięga się po leki biologiczne – infliksymab, adalimumab, wedolizumab czy ustekinumab. Hamują one kluczowe cytokiny prozapalne, dając szansę na długotrwałą poprawę. W przypadku przetok okołoodbytniczych nieocenione okazują się antybiotyki, głównie metronidazol i ciprofloksacyna. Niezbędne bywa też leczenie objawowe, w tym podawanie loperamidu w uporczywej biegunce oraz metamizolu lub tramadolu w bólu.

Konieczność leczenia chirurgicznego dotyczy nawet trzy czwarte pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna, najczęściej z powodu przetok, ropni lub zwężeń jelit.

Leczenie chirurgiczne nie eliminuje choroby – po usunięciu fragmentu jelita stan zapalny może powrócić w innym miejscu. Mimo to zabiegi resekcyjne znacząco poprawiają jakość życia. W przypadku zagrożenia rakiem jelita grubego, którego ryzyko po 10 latach trwania choroby wynosi 2,9%, konieczna jest regularna kolonoskopia kontrolna wykonywana co 2 lata. Osobnym zagadnieniem pozostaje profilaktyka osteoporozy, która obejmuje suplementację wapnia i witaminy D.

Ogólne zalecenia terapeutyczne

Bezwzględnie zaleca się zaprzestanie palenia tytoniu, które nasila stan zapalny i zwiększa ryzyko nawrotów. Należy bezwzględnie unikać niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), ponieważ sprzyjają zaostrzeniom. Równie ważne bywają skuteczne techniki redukcji stresu i ochrona przed infekcjami dróg oddechowych. Jeśli doszło do niedoborów, kluczowe staje się uzupełnienie niedoborów pokarmowych – żelaza, kwasu foliowego i witaminy B12.

Czym charakteryzuje się dieta w chorobie Crohna?

Nie istnieje jeden model żywienia odpowiedni dla wszystkich pacjentów. W okresie remisji zaleca się dietę urozmaiconą, bogatą w składniki odżywcze i witaminy. W zaostrzeniu natomiast przechodzi się na dietę lekkostrawną o obniżonej zawartości błonnika nierozpuszczalnego. Spożycie 5–6 mniejszych porcji w regularnych odstępach odciąża układ trawienny i ułatwia wchłanianie. Niezbędna bywa okresowa rezygnacja z warzyw kapustnych, nasion roślin strączkowych czy ciemnego pieczywa.

Współczesne wytyczne podkreślają znaczenie ograniczania emulgatorów (oznaczanych symbolami od E450 do E490), które mogą nasilać stan zapalny. U części pacjentów poprawę daje dieta lowFODMAP, wykluczająca fermentujące oligo-, di- i monosacharydy. Mleko i jego przetwory także bywają problematyczne, zwłaszcza przy współistniejącej nietolerancji laktozy. W wyjątkowo trudnych sytuacjach wdraża się żywienie pozajelitowe, aby odciążyć przewód pokarmowy.

Jakie powikłania mogą wystąpić?

Do najczęstszych powikłań miejscowych zalicza się zwężenie jelita, przetokę jelitową i ropień okołoodbytniczy. Przewlekłe krwawienie prowadzi do niedokrwistości, a wyniszczenie organizmu sprzyja niedożywieniu. Po wielu latach trwania choroby odnotowuje się zwiększone ryzyko raka jelita grubego, wynoszące nawet 5,6 raza więcej niż w populacji ogólnej.

Objawy pozajelitowe, takie jak zapalenie stawów, rumień guzowaty i zgorzelinowe zapalenie skóry, dotykają znaczną część pacjentów. Na liście możliwych konsekwencji znajduje się również pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych i żylna choroba zakrzepowo-zatorowa. Od strony układu kostnego poważnym problemem bywa osteoporoza, wymagająca systematycznej profilaktyki.

U pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna obserwuje się też większą zapadalność na kamicę żółciową, szczególnie po resekcji jelita krętego. Nie można pomijać powikłań ocznych, do których zalicza się zapalenie naczyniówki, zapalenie spojówek i zapalenie nadtwardówki.

Na czym polega profilaktyka i życie z chorobą?

Całkowite zapobieganie chorobie nie jest możliwe, ale można skutecznie ograniczać ryzyko rzutów. Zaprzestanie palenia tytoniu to działanie o udowodnionej, wysokiej skuteczności. Osoby z obciążeniem rodzinnym powinny zwracać uwagę na pierwsze niepokojące objawy i rozważyć wcześniejszą diagnostykę. Stowarzyszenia pacjentów oferują wsparcie informacyjne i psychologiczne, co pomaga zmniejszyć poczucie izolacji.

Po ustąpieniu dolegliwości nie wolno samodzielnie przerywać leczenia podtrzymującego remisję. Regularne badania kontrolne, w tym morfologia i enzymy wątrobowe, pozwalają wykryć ewentualne działania niepożądane stosowanych leków. Warto utrzymywać kontakt z gastroenterologiem, a w razie potrzeby także z chirurgiem koloproktologiem, aby szybko reagować na niepokojące zmiany.