Objawy chorej wątroby i trzustki – jak je rozpoznać?

Charakterystyczne objawy chorej wątroby to żółtaczka, świąd skóry, ból pod prawym żebrem i przewlekłe zmęczenie, natomiast w przypadku trzustki najczęściej występuje silny ból nadbrzusza promieniujący do pleców, nudności oraz biegunka tłuszczowa. Odróżnienie tych symptomów umożliwia szybsze podjęcie diagnostyki. W dalszej części artykułu szczegółowo opisujemy, jak rozpoznawać poszczególne dolegliwości i kiedy niezbędna jest pilna konsultacja lekarska.

Czym są wątroba i trzustka i jaką pełnią rolę?

Oba narządy stanowią fundament sprawnego układu trawiennego, chociaż ich zadania istotnie się różnią. Wątroba jest największym gruczołem w organizmie, ważącym u dorosłego człowieka około 1,5 kg, i pełni ponad 500 funkcji. Do jej głównych obowiązków należy produkcja żółci – substancji niezbędnej do emulgowania tłuszczów w jelicie cienkim, a także magazynowanie witamin (A, D, B12), żelaza i glikogenu. Ten wielofunkcyjny organ filtruje krew, usuwając z niej toksyny, leki i produkty przemiany materii, a przy tym syntetyzuje białka osocza, w tym albuminy i czynniki krzepnięcia. Pod względem anatomicznym wątroba leży w prawym podżebrzu, tuż pod przeponą, i w stanie zdrowia nie wystaje spod łuku żebrowego.

Trzustka to z kolei narząd o podwójnej naturze – zewnątrzwydzielniczej i wewnątrzwydzielniczej. Jej część zewnątrzwydzielnicza, stanowiąca około 85% masy gruczołu, produkuje sok trzustkowy bogaty w enzymy trawienne: amylazę, lipazę, trypsynogen i chymotrypsynogen. Dla porównania tempo syntezy białek w trzustce jest aż 13 razy wyższe niż w wątrobie. Część wewnątrzwydzielnicza skupiona jest w tzw. wyspach Langerhansa i odpowiada za wydzielanie hormonów regulujących gospodarkę glukozową – insuliny (obniżającej poziom cukru we krwi) oraz glukagonu (podnoszącego go w razie potrzeby). Narząd położony jest w nadbrzuszu, za żołądkiem, a jego głowa dogodnie sąsiaduje z dwunastnicą.

Jakie objawy daje chora wątroba?

Specyfika chorób tego narządu polega na tym, że przez długi czas mogą rozwijać się zupełnie bezboleśnie, ponieważ wątroba nie posiada unerwienia czuciowego. Dolegliwości bólowe pojawiają się zazwyczaj w momencie, gdy powiększony gruczoł rozciąga delikatną błonę surowiczą – torebkę wątrobową. Towarzyszy temu uczucie rozpierania i ciężaru po prawej stronie nadbrzusza, niekiedy promieniujące ku łopatce. Znacznie częściej pierwsze symptomy widać na skórze – od zmian zabarwienia po uporczywy świąd. Symptomy te łatwo zlekceważyć, myląc je z przemęczeniem czy alergiami, ale gdy utrzymują się tygodniami, wymagają pogłębionej diagnostyki.

Do najbardziej uniwersalnych sygnałów ze strony uszkodzonych hepatocytów należą:

• postępujące osłabienie i senność,
• nudności i wzdęcia pojawiające się po posiłkach,
• niezamierzony spadek masy ciała,
• ciemny kolor moczu przy jednocześnie odbarwionym, jasnym stolcu.

Kiedy dochodzi do upośledzenia metabolizmu bilirubiny, rozwija się żółtaczka – charakterystyczne zażółcenie twardówek oczu, błon śluzowych, a następnie całej skóry. Równolegle pojawia się intensywny świąd, spowodowany gromadzeniem soli żółciowych w tkankach. Na tym etapie mówimy już o poważniejszym deficycie funkcji wątroby.

Wirusowe zapalenia wątroby

W zależności od typu wirusa obraz kliniczny przybiera nieco odmienne formy. Wirusowe zapalenie wątroby typu A, przenoszone drogą pokarmową, objawia się gorączką, bólami mięśni, nudnościami i zażółceniem skóry – dolegliwości te często przypominają grypę żołądkową. W przypadku typu B i C pierwsze miesiące zakażenia bywają skąpoobjawowe: jedynie okresowe zmęczenie i uczucie dyskomfortu w prawym podżebrzu. Typ C szczególnie zasługuje na miano „cichego zabójcy”, gdyż przez wiele lat destrukcja hepatocytów postępuje bez wyraźnych dolegliwości, a pierwszym rozpoznaniem bywa dopiero marskość.

Marskość wątroby

Stan ten, będący efektem długotrwałego zastępowania miąższu tkanką bliznowatą, przejawia się narastającym wodobrzuszem, czyli zwiększeniem obwodu brzucha na skutek gromadzenia płynu. W górnej części tułowia uwidaczniają się pajączki naczyniowe, a na dłoniach rumień – zwłaszcza po stronie kłębu kciuka i małego palca. W obrębie powiek mogą powstawać kępki żółte, czyli miękkie złogi cholesterolu. Zaawansowanej marskości towarzyszy także encefalopatia wątrobowa: zaburzenia koncentracji, zmiana rytmu snu i czuwania, drżenie rąk, a w skrajnych przypadkach śpiączka.

Stłuszczenie wątroby i jej nowotwory

Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby przez długi czas nie daje żadnych symptomów, ale u części pacjentów rozwija się w niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby z cechami podwyższonych enzymów wątrobowych. Wówczas mogą wystąpić: uczucie pełności w nadbrzuszu, tępy ból pod prawym łukiem żebrowym i pogorszenie tolerancji tłustych potraw. Z kolei rak wątrobowokomórkowy rozwija się najczęściej na podłożu marskości. Niepokojące znaki to szybka utrata masy ciała, gorączka o niejasnym pochodzeniu, obrzęki kończyn dolnych oraz krwawienia z przewodu pokarmowego w przebiegu żylaków przełyku.

Wątroba potrafi się regenerować, ale długotrwałe działanie czynników uszkadzających – alkoholu, wirusów, toksyn – wyczerpuje jej rezerwy. Wczesne wykrycie nieprawidłowości w badaniach laboratoryjnych często pozwala odwrócić stłuszczenie i powstrzymać włóknienie.

Jakie objawy daje chora trzustka?

W odróżnieniu od wątroby trzustka jest bogato unerwiona czuciowo, dlatego ból zwykle stanowi centralny objaw jej patologii. Dolegliwości najczęściej lokalizują się w nadbrzuszu i mają charakter opasujący – promieniują aż do pleców, między łopatki. Zależnie od podłoża schorzenia ból może pojawić się nagle i narastać w ciągu godzin albo nawracać okresowo po spożyciu obfitego, tłustego posiłku. Dodatkowymi sygnałami ostrzegawczymi są nudności, gwałtowne wymioty i zmiana wyglądu stolca.

W wielu przypadkach to właśnie biegunka tłuszczowa jako pierwsza zwraca uwagę chorego. Ma ona postać obfitych, połyskliwych stolców o gnilnym, nieprzyjemnym zapachu, które trudno spłukać wodą. Jest dowodem na to, że trzustka przestała produkować odpowiednią ilość lipazy i organizm nie radzi sobie z trawieniem tłuszczów. Długotrwale prowadzi to do niedożywienia, niedoborów witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K) i postępującego chudnięcia.

Ostre zapalenie trzustki

Przyczyną ostrego zapalenia trzustki jest przedwczesna aktywacja enzymów proteolitycznych, głównie trypsynogenu, wewnątrz miąższu gruczołu. Zamiast trafić do dwunastnicy, enzymy zaczynają trawić własną tkankę – proces ten nosi nazwę autodigestii. Najczęstszymi wyzwalaczami są kamica żółciowa i nadużywanie alkoholu. Objawami są gwałtowny ból w nadbrzuszu, który narasta do niezwykle silnego i promieniuje do kręgosłupa, oraz nieprzynoszące ulgi wymioty. Dochodzą do tego tachykardia, gorączka i wzdęty, bolesny brzuch. W bardzo ciężkiej, krwotocznej postaci mogą pojawić się zasinienia wokół pępka (objaw Cullena) i na bokach brzucha (objaw Greya Turnera).

Przewlekłe zapalenie trzustki

Jest to proces długotrwały, który prowadzi do postępującego zwłóknienia miąższu i zaniku komórek gruczołowych. Głównym przejawem jest przewlekły ból poposiłkowy – nasilający się 15-30 minut po jedzeniu, szczególnie gdy posiłek jest tłusty i obfity. Ponieważ enzymów trawiennych jest wtedy za mało, we wchłanianiu pokarmu pojawia się luka: chory traci na wadze mimo zachowanego apetytu, odczuwa wzdęcia i wydala cuchnące, tłuszczowe stolce. W zaawansowanym etapie niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach skutkują m.in. kurzą ślepotą (witamina A) oraz skłonnością do krwawień (witamina K).

W przewlekłym zapaleniu trzustki charakterystyczny jest również rozwój wewnątrzwydzielniczej niewydolności, która objawia się zaburzeniami tolerancji glukozy i stopniowym przechodzeniem w cukrzycę typu 3c. Pacjenci zgłaszają epizody hipoglikemii, a także objawy hiperglikemii – wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, osłabienie.

Rak trzustki – objawy, które łatwo przeoczyć

Nowotwór trzustki, najczęściej gruczolakorak przewodowy, uchodzi za jedną z najbardziej podstępnych chorób onkologicznych. We wczesnym etapie rzadko daje wyraźne sygnały, a ujawnia się zwykle wtedy, gdy guz jest już duży lub zdążył dać przerzuty. Symptomatologia zależy od lokalizacji zmiany. Nowotwór głowy trzustki uciska przewód żółciowy wspólny, co skutkuje bezbólową żółtaczką mechaniczną – skóra i białkówki przybierają intensywnie żółty odcień, mocz ciemnieje, a stolec staje się jasny, nawet kremowy. Objawowi temu towarzyszy uporczywy świąd całego ciała. Guz trzonu i ogona częściej manifestuje się tępym bólem kręgosłupa w odcinku piersiowo-lędźwiowym, nasilającym się w pozycji leżącej.

Inne znaki ostrzegawcze to nagłe pojawienie się cukrzycy u osoby po 50. roku życia bez nadwagi, wędrujące zakrzepowe zapalenie żył (objaw Trousseau) oraz szybkie uczucie sytości połączone z utratą masy ciała rzędu 10% w ciągu kilku miesięcy. W badaniu przedmiotowym czasem wyczuwalny jest powiększony, niebolesny pęcherzyk żółciowy – objaw Courvoisiera. Specjaliści podkreślają, że wystąpienie choćby dwóch z tych symptomów jednocześnie powinno skłonić do pilnej diagnostyki obrazowej i oznaczenia markeru CA 19-9.

Jak diagnozować choroby wątroby i trzustki?

Podstawą diagnostyki obu narządów są badania laboratoryjne krwi, wykonywane na czczo po 8–12-godzinnej przerwie od ostatniego posiłku. W ocenie funkcji wątroby oznacza się panel składający się z aminotransferaz: ALT i AST, których wzrost wskazuje na uszkodzenie hepatocytów, oraz GGTP i fosfatazy alkalicznej (ALP), odzwierciedlających zastój żółci. Bilirubina całkowita i jej frakcje dokumentują nasilenie żółtaczki, a niski poziom albumin często sygnalizuje upośledzoną syntezę białek. Uzupełnieniem są badania w kierunku wirusowych zapaleń – antygen HBs oraz przeciwciała anty-HCV.

Profil trzustkowy obejmuje przede wszystkim amylazę i lipazę w surowicy. W ostrym zapaleniu trzustki aktywność obu enzymów gwałtownie przekracza górną granicę normy, przy czym lipaza jest parametrem bardziej swoistym i dłużej utrzymuje się we krwi. W przewlekłym zapaleniu i niewydolności zewnątrzwydzielniczej kluczowe znaczenie ma oznaczenie elastazy-1 w kale – jej stężenie poniżej 200 µg/g potwierdza niedobór enzymów. W diagnostyce onkologicznej pomocniczą rolę odgrywa marker CA 19-9, choć sam w sobie nie jest badaniem przesiewowym; wykorzystuje się go głównie do monitorowania odpowiedzi na leczenie.

Badania obrazowe porządkują informacje z wywiadu i laboratorium. Ultrasonografia jamy brzusznej pozwala ocenić echogeniczność wątroby (cecha stłuszczenia), obecność guzków w marskości czy poszerzenie dróg żółciowych. Gdy podejrzewa się rozleglejszy proces – guz trzustki lub przerzuty – wykonuje się wielofazową tomografię komputerową z kontrastem, uznawaną za metodę referencyjną w obrazowaniu tego narządu. Endosonografia (EUS) umożliwia dokładne uwidocznienie zmian poniżej 1 cm i jednoczesne pobranie wycinka do badania histopatologicznego.

Kiedy koniecznie zgłosić się do lekarza?

Nagły, silny ból w nadbrzuszu promieniujący do pleców, któremu towarzyszą uporczywe wymioty i gorączka, bezwzględnie wymaga wezwania pomocy doraźnej – może świadczyć o ostrym zapaleniu trzustki. Nie należy również zwlekać z wizytą u specjalisty, gdy przez kilka dni utrzymują się ciemny mocz i odbarwiony stolec, a skóra przybiera żółtawy odcień. Taki zestaw objawów sugeruje mechaniczną przeszkodę w odpływie żółci i wymaga pilnego obrazowania.

Równie ważne są subtelniejsze, przewlekłe symptomy: szybkie chudnięcie bez zmiany diety, stale nawracające biegunki o tłuszczowym charakterze, nocny świąd skóry czy pojawienie się na tułowiu pajączków naczyniowych bez wyraźnej przyczyny. Osoby z grup ryzyka – palące tytoń, spożywające alkohol w nadmiarze, otyłe lub obciążone rodzinnie nowotworami – powinny wykonywać okresowe badania profilaktyczne, nawet gdy czują się dobrze.

Lekarze przypominają, że wczesne stadium raka trzustki bywa nieme klinicznie, a pierwsze niecharakterystyczne skargi – zmęczenie, niechęć do jedzenia czy dyskomfort trawienny – pacjenci często przypisują przepracowaniu. Tymczasem szybka diagnostyka obrazowa ratuje życie.